|| ज्योतिबाच्या नावानं चांगभलं ||

श्री जोतिबा देवस्थान, गिरजवडे

ता. शिराळा, जि. सांगली

देवस्थानाचा इतिहास

दख्खनच्या राजाचे मूळ श्रद्धास्थान

‘दख्खनचा राजा’ आणि महाराष्ट्रातील विविध जाती-जमातींचे कुलदैवत असलेल्या श्री जोतिबाचे प्रसिद्ध आणि पवित्र स्थान शिराळा तालुक्यातील गिरजवडे येथे आहे. आख्यायिकेनुसार, चोपडाई देवीच्या मदतीने श्री जोतिबांनी याच परिसरात गिरीजासूर राक्षसाचा वध केला होता.

त्यानंतर रत्नासुराचा उपद्रव रोखण्यासाठी कोल्हापूर परिसरातील भाविकांनी श्री जोतिबांना पाचारण केले. त्यामुळे गिरजवडे हे श्री जोतिबांचे मूळ स्थान मानले जाते. गुलाल-खोबऱ्याची उधळण आणि “ज्योतिबाच्या नावानं चांगभलं!” या जयघोषाने मंदिर परिसर सदैव भक्तिमय असतो.

धार्मिक व पौराणिक महत्त्व

केदारलिंग, पांडव आणि गिरिजासूराची आख्यायिका

‘केदारविजय’ या ग्रंथामध्ये श्री जोतिबांच्या माहात्म्याची कथा सांगितलेली आहे. पौगंड ऋषी आणि विमलांबुजा यांच्या पुत्ररूपाने प्रकट झालेले ‘केदार रवळेश्वर’ हे हिमालयातील केदारनाथाचे अवतार मानले जातात. केदारनाथ हे ज्योतिर्लिंग असल्यामुळे त्यांना केदारलिंग किंवा ज्योतिर्लिंग असे संबोधले गेले आणि त्यावरून ‘जोतिबा’ हे नाव रूढ झाल्याचे मानले जाते.

स्थानमहात्म्यानुसार पांडव वनवासात असताना या परिसरात आले होते. त्यांनी गायमुख परिसरातील पवित्र गंगा-भागिरथी प्रवाहाला भेट दिली आणि महादेवाच्या पिंडीची स्थापना केली. धर्मराजाने येथील नागरिकांना सत्य आणि धर्माच्या मार्गाने वागण्याचा संदेश दिल्यामुळे गिरजवडेला “धर्माची पांढर” असेही म्हटले जाते.

एका आख्यायिकेनुसार, श्री जोतिबांनी गिरीजासूराचा वध केल्यानंतर त्याच्या शरीराचे अवयव ज्या ठिकाणी पडले, त्या ठिकाणांवरून धामवडे, शिरसी आणि अंत्री या आसपासच्या गावांची नावे पडली.

मंदिराची वास्तुरचना आणि यात्रा

प्राचीन मंदिर, भव्य मूर्ती आणि भक्तिमय सोहळा

डोंगराच्या उतारावर वसलेल्या मंदिरात सुमारे २५ ते ३० पायऱ्या चढून प्रवेश करता येतो. मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्राचीन दीपमाळ, दीपस्तंभ, नंदीमंडप आणि काळ्या पाषाणातील तुलसी वृंदावन आहे. मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे.

गर्भगृहात वज्रपीठावर श्री जोतिबांची काळ्या पाषाणातील चतुर्भुज मूर्ती आहे. डोक्यावर फेटा, भारदस्त मिशा आणि हातांतील खड्ग, पानपात्र, डमरू व त्रिशूळ यामुळे मूर्ती अत्यंत रुबाबदार भासते. मंदिरात पांडव, कुंतीमाता, द्रौपदी तसेच अनेक देवदेवतांच्या मूर्तीही आहेत.

हनुमान जयंतीच्या काळात येथे मोठी यात्रा भरते. पंचक्रोशीतील अनेक गावांतून पालख्या मंदिरात दाखल होतात. गाभाऱ्यात दवण्याचा सुगंध दरवळल्यानंतर श्रींची पालखी काढली जाते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

उपयुक्त माहिती

दर्शनासाठी आवश्यक माहिती

अंतर शिराळा शहरापासून १६ किमी आणि सांगलीपासून ७२ किमी

प्रवास सुविधा शिराळा येथून एसटी बसची सुविधा उपलब्ध

खासगी वाहने खासगी वाहने थेट मंदिर परिसरापर्यंत येऊ शकतात

संपर्क प्रकाश पुजारी : ९०२२५५४७०७

विशेष माहितीपट

श्री जोतिबा मंदिर, गिरजवडे

दक्षिण क्षेत्राचा अद्भुत इतिहास व गुपिते

भक्ती

॥ श्री जोतिबा आरती ॥

❝

❞

भुगीरेश्वर दुर्गी हिमाचल वासी ।
नवलाख पल्लव दुर्जन संहारी त्यासी ।
तो हा हरी वेदारू करवीर पाशी ।
रत्नागिरीश्वर शोभे केदारराशी ।

जयदेव जयदेव जय जय श्री केदार ।
दासास संकटवार भवभय निवार ॥१॥

उत्तरचा देव दक्षिणी आला ।
दक्षिण केदार नाम पावला ।
रत्नासूर मर्दुनी भक्तां पावला ।
दास म्हणे थोर भाग्य लाभला ।

जयदेव जयदेव जय जय श्री केदार ।
दासास संकटवार भवभय निवार ॥२॥